هــــزارنوا
HEZARNAVA
جستار

باخ، آهنگسازی که هیچ‌وقت تمام نمی‌شود

از خشونت هولناک هانیبال لکتر تا آرامش یک صبح در پارک لاله، موسیقی باخ در موقعیت‌هایی به‌کلی متفاوت شنیده می‌شود. چه چیزی در آثار این آهنگساز سیصدساله وجود دارد که با تغییر زمان و مکان، نه‌تنها فرسوده نمی‌شوند، بلکه گویی هر بار چیزی تازه برای گفتن پیدا می‌کنند؟

پروانه اسدی ۱۷ آبان ۱۴۰۵ ۱۶ دقیقه مطالعه
باخ، آهنگسازی که هیچ‌وقت تمام نمی‌شود

یک آریا، دو جهان: آرامش و وحشت

سال‌ها پیش یکی از شاگردهایم، وسط تمرین قطعه‌ای از باخ، پرسید چرا هنوز باید به موسیقی آهنگسازی گوش بدهیم که سیصد سال پیش زندگی کرده؟ سؤال ساده‌ای بود و من، با وجود سال‌ها تدریس، پاسخ کوتاه و قانع‌کننده‌ای برایش نداشتم. می‌توانستم از جایگاه باخ در تاریخ موسیقی، از مهارت کم‌نظیرش در آهنگسازی یا از تأثیر او بر نسل‌های بعد حرف بزنم. اما هیچ‌کدام از این‌ها به‌نظرم پاسخ آن سؤال نبود. شاگردم نمی‌پرسید چرا باخ مهم است؛ می‌پرسید چرا هنوز باید به او گوش داد.

به یاد صحنه‌ای از فیلم «سکوت بره‌ها» افتادم. هانیبال لکتر، قاتل آدم‌خواری که رفتارش آمیزه‌ای از خشونت و ظرافت است، در سلول خود به آریای واریاسیون‌های گلدبرگ (Aria - Goldberg Variations) اثر یوهان سباستیان باخ (Johann Sebastian Bach) گوش می‌دهد. در همان سکانس، او به نگهبانان زندان حمله می‌کند. موسیقی‌ای که می‌تواند در خلوت خانه، هنگام مطالعه یا در پایان روز، مایهٔ آرامش باشد، اینجا در کنار خشونتی هولناک شنیده می‌شود.

اما آیا خود موسیقی وحشتناک شده است؟ فکر نمی‌کنم. آریا همچنان همان آریاست، با همان حرکت آرام ملودی و نظمی که در پس نت‌هایش احساس می‌شود. شاید آنچه صحنه را هولناک‌تر می‌کند، درست همین بی‌اعتنایی موسیقی به خشونت تصویر باشد. این تضاد برای من از خود صحنه به‌یادماندنی‌تر است. یک قطعهٔ موسیقی چگونه می‌تواند در دو موقعیت چنان متفاوت شنیده شود، بی‌آنکه چیزی در نت‌هایش تغییر کرده باشد؟ آیا معنای موسیقی در خود آن نهفته است یا بخشی از آن را ما، با تجربه‌ها و موقعیت‌هایی که در آن‌ها می‌شنویم، می‌سازیم؟

هر بار که به پرسش آن شاگرد فکر کرده‌ام، این سؤال‌ها هم به ذهنم برگشته‌اند.

نظمی که مجال آزادی می‌دهد

یکی از نخستین مفاهیمی که هنگام آموزش باخ به شاگردانم توضیح می‌دهم، کنترپوان است. واژه‌ای که در ابتدا پیچیده به نظر می‌رسد، اما برای فهمیدنش لازم نیست چیزی از نظریهٔ موسیقی بدانیم. کافی است دو نفر را تصور کنیم که هم‌زمان حرف می‌زنند، با این تفاوت که هر دو به حرف دیگری هم گوش می‌دهند. هیچ‌کدام صرفاً همراه دیگری نیست؛ هرکدام چیزی برای گفتن دارد و در عین حال، آنچه می‌گوید بر معنای سخن دیگری اثر می‌گذارد.

گاهی برای توضیح این مفهوم، یکی از انوانسیون‌های دوصدایی باخ را روی پیانو می‌نوازم. نخست از شاگرد می‌خواهم فقط به ملودی دست راست گوش کند. بار دوم، توجهش را به دست چپ می‌برم. هر دو خط به‌تنهایی شخصیت خودشان را دارند، اما وقتی با هم شنیده می‌شوند، اتفاق تازه‌ای می‌افتد. گویی دو مسیر مستقل از کنار یکدیگر می‌گذرند، به هم نزدیک می‌شوند، گاه از هم فاصله می‌گیرند و گاهی چیزی که در یکی آغاز شده، در دیگری ادامه پیدا می‌کند. زیبایی موسیقی دیگر فقط در هیچ‌کدام از آن دو خط نیست، بلکه در رابطه‌ای است که میانشان شکل می‌گیرد.

در بسیاری از فوگ‌های باخ، این گفت‌وگو به چندین صدای مستقل گسترش پیدا می‌کند. ملودی‌ای آغاز می‌شود، صدای دیگری آن را دنبال می‌کند، صدای سوم وارد می‌شود و آنچه لحظه‌ای پیش در پیش‌زمینه بود، حالا جایش را به صدای دیگری می‌دهد. هیچ‌کدام به‌تمامی ناپدید نمی‌شوند. شنونده باید یاد بگیرد توجهش را میان آن‌ها تقسیم کند و در عین حال کلیت موسیقی را از دست ندهد.

در این آثار، باخ چیزی را به نمایش می‌گذارد که همیشه برایم شگفت‌انگیز بوده است: انضباطی بسیار دقیق که به‌جای محدود کردن حرکت، امکان حرکت‌های متعدد را فراهم می‌کند. هر خط ملودیک درست به این دلیل می‌تواند مستقل حرکت کند که نسبتش با خطوط دیگر به‌دقت سنجیده شده است. البته کنترپوان به‌تنهایی راز ماندگاری باخ نیست. حتی آریای گلدبرگ که از آن آغاز کردیم، بیش از آنکه نمونه‌ای از پیچیدگی کنترپوانتیک باشد، با ظرافت ملودی، هارمونی و جمله‌بندی‌اش اثر می‌گذارد. اما توجه به شیوهٔ آهنگسازی باخ کمک می‌کند بفهمیم چرا موسیقی او در بسیاری از تنظیم‌های متفاوت، هویت خود را حفظ می‌کند.

باخ برای سازها و امکانات زمان خودش می‌نوشت، اما ساختار بسیاری از آثارش به رنگ صوتی یک ساز وابسته نمی‌ماند. می‌توان برخی از آن‌ها را از سازی به ساز دیگر منتقل کرد و همچنان روابط میان خطوط، حرکت هارمونی و منطق شکل‌گیری قطعه را بازشناخت. البته هر تنظیم تازه چیزی را تغییر می‌دهد؛ گاهی ظرافتی از دست می‌رود و گاهی رابطه‌ای که پیش‌تر کمتر شنیده می‌شد، آشکارتر می‌شود. شاید همین نکته مهم باشد: موسیقی باخ نه آن‌قدر بسته است که تنها یک شیوهٔ اجرا را تاب بیاورد، نه آن‌قدر بی‌شکل که بتوان هر کاری با آن کرد. در برابر تغییر مقاومت می‌کند، اما از تغییر نمی‌گریزد.

هر نسل لباس خودش را به تن باخ می‌کند

امروز باخ یکی از شناخته‌شده‌ترین نام‌های تاریخ موسیقی است، اما این جایگاه از آغاز برایش تضمین‌شده نبود. در زمان حیاتش، او آهنگسازی برجسته و ارگ‌نوازی نامدار بود، ولی نه با آن منزلت فراگیری که امروز می‌شناسیم. پس از مرگش نیز موسیقی او یکسره فراموش نشد؛ موسیقی‌دانانی آثارش را می‌شناختند، مطالعه می‌کردند و از آن‌ها می‌آموختند. بااین‌حال، بخش بزرگی از آثارش برای مخاطبان عمومی ناشناخته مانده بود.

یوهان نیکولاس فورکل (Johann Nikolaus Forkel)، یکی از نخستین زندگی‌نامه‌نویسان باخ، در آغاز قرن نوزدهم از شیوهٔ کار او با شگفتی یاد می‌کرد؛ اینکه باخ چگونه به آثارش بازمی‌گشت تا نادرست را درست کند، درست را بهتر، و بهتر را کامل. انگار در نظر او، کمال موسیقی باخ نه حاصل یک الهام ناگهانی، بلکه نتیجهٔ بازگشت‌های مکرر به چیزی بود که هیچ‌گاه به‌آسانی تمام‌شده تلقی نمی‌شد.

در سال ۱۸۲۹، فلیکس مندلسون (Felix Mendelssohn)، آهنگساز جوان آلمانی، اجرای تاریخی «انجیل به روایت متی» (St Matthew Passion) را در برلین رهبری کرد؛ اجرایی که سهم مهمی در گسترش توجه عمومی به موسیقی باخ داشت. اما مندلسون صرفاً قطعه‌ای قدیمی را از دل تاریخ بیرون نیاورد تا بی‌کم‌وکاست به گوش مردم برساند. او اثر را برای امکانات و سلیقهٔ موسیقایی زمان خودش آماده کرده بود؛ با تغییراتی در سازبندی، اندازهٔ گروه اجراکنندگان و حتی حذف بخش‌هایی از اثر. شنوندگان قرن نوزدهم، باخی را می‌شنیدند که از نگاه یک موسیقی‌دان قرن نوزدهم بازآفریده شده بود. این ماجرا تناقض جالبی دارد. ما معمولاً حفظ یک اثر هنری را به معنای دست‌نخوردن آن تصور می‌کنیم. اما بخشی از حیات موسیقی باخ مدیون کسانی بوده که جرئت کرده‌اند آن را طور دیگری اجرا کنند.

در قرن بیستم این دگرگونی شکل‌های تازه‌ای پیدا کرد. وندی کارلوس (Wendy Carlos) در سال ۱۹۶۸ آلبوم «Switched-On Bach» را با سینتی‌سایزر موگ منتشر کرد؛ سازی الکترونیکی که صدایش با جهان ارگ‌ها و سازهای زهی دوران باخ فاصلهٔ زیادی داشت. آلبوم با استقبال چشمگیری روبه‌رو شد و بیش از یک میلیون نسخه فروش رفت. موسیقی باخ که زمانی برای کلیساها، دربارها و محافل موسیقایی نوشته شده بود، حالا با صدایی متعلق به عصر فناوری به خانه‌های شنوندگان راه پیدا می‌کرد.

از سوی دیگر، نینا سیمون (Nina Simone)، خواننده و پیانیست آمریکایی که آموزش موسیقی کلاسیک دیده بود، در اجرای ترانهٔ «Love Me or Leave Me» از شیوه‌هایی در نوازندگی پیانو بهره گرفت که یادآور کنترپوان باخ بودند. در اینجا دیگر سخن از اجرای عین یک قطعهٔ باخ نبود؛ زبان موسیقایی او به ماده‌ای برای آفرینش اثری دیگر تبدیل شده بود.

در همان قرن، جریان دیگری نیز شکل گرفت که مسیری ظاهراً مخالف داشت. گروهی از نوازندگان و پژوهشگران کوشیدند موسیقی باخ را با سازهای تاریخی، گروه‌های کوچک‌تر و شیوه‌هایی نزدیک‌تر به سنت اجرایی دوران خودش بازسازی کنند. در یک سو، باخ با صداهای الکترونیکی و امکانات موسیقی جدید اجرا می‌شد؛ در سوی دیگر، کسانی می‌خواستند از لایه‌های عادت‌های اجرایی قرن‌های بعد عبور کنند و به صدایی نزدیک شوند که شاید خود او می‌شناخت. هیچ‌یک از این دو مسیر لزوماً به معنای وفاداری بیشتر یا کمتر نیست. هرکدام پرسشی متفاوت از موسیقی باخ می‌پرسد. یکی می‌خواهد بداند با این موسیقی چه کار تازه‌ای می‌توان کرد، دیگری می‌پرسد در طول زمان چه چیزهایی از شیوهٔ شنیدن و اجرای آن تغییر کرده است.

این رفت‌وآمد تا امروز ادامه داشته است. پیانیست ایسلندی ویکینگور اولافسون (Víkingur Ólafsson) در سال‌های ۲۰۲۳ و ۲۰۲۴، واریاسیون‌های گلدبرگ را نود بار روی صحنه اجرا کرد. او این تجربه را به «زیارتی مذهبی یا اثری از هنر مفهومی» تشبیه کرده بود. تصور نود بار اجرای یک اثر واحد شاید در نگاه نخست خسته‌کننده باشد، اما برای نوازنده‌ای که در هر اجرا می‌تواند نسبتی تازه میان جمله‌ها، سکوت‌ها و خطوط موسیقی کشف کند، تکرار لزوماً به معنای بازگشت به نقطهٔ آغاز نیست.

به گمانم ماندگاری باخ را نمی‌توان تنها به استحکام آثارش نسبت داد. این ماندگاری حاصل گفت‌وگویی طولانی میان موسیقی و کسانی است که در دوره‌های مختلف به سراغ آن رفته‌اند. گفت‌وگویی که گاه به کنترپوانی تاریخی شباهت پیدا می‌کند: صداهای مستقل نسل‌های مختلف، هرکدام با دریافت خود از باخ، در کنار هم ادامه می‌یابند، بی‌آنکه یکی بتواند برای همیشه جای دیگری را بگیرد. باخ در این گفت‌وگو حضور دارد، اما تنها کسی نیست که سخن می‌گوید.

دو بار گولد، یک صبح در پارک لاله

در تاریک‌روشن صبح، صدایی از پشت درخت‌های پارک لاله می‌آمد که چیزی را با فاصله‌های منظم می‌شمرد: «یک، دو، سه...» هنوز نه کسی دیده می‌شد و نه معلوم بود صدا از کجا می‌آید. از کنار مجسمهٔ خیام می‌گذشتم؛ سپیدی پیکره در آن روشنایی کم، زودتر از جزئیات چهره و خطوطش به چشم می‌آمد. در هدفونم، گلن گولد (Glenn Gould) آریای واریاسیون‌های گلدبرگ را می‌نواخت؛ اجرای سال ۱۹۸۱. صدای پیانو را آن‌قدر بلند نکرده بودم که پرندگان و صداهای دور پارک را نشنوم. شمارش گاه در فاصلهٔ دو جملهٔ موسیقی به گوش می‌رسید و گاه زیر طنین نت‌های پیانو پنهان می‌شد.

کمی جلوتر، صدای شمارش واضح‌تر شد. در میدان اصلی پارک، گروهی از ورزشکاران در چند ردیف ایستاده بودند و با فرمان مربی نرمش می‌کردند. دست‌ها با هم بالا می‌رفتند، بدن‌ها به یک سو خم می‌شدند و با شمارهٔ بعد به حالت نخست بازمی‌گشتند. گاهی سوت کوتاهی میان شمارش‌ها فاصله می‌انداخت. از دور، حرکت‌ها چنان هماهنگ بود که تفاوت آدم‌ها کمتر به چشم می‌آمد، اما از نزدیک می‌شد دید یکی اندکی دیرتر دست‌هایش را بالا می‌برد و دیگری پیش از رسیدن شمارهٔ بعد، حرکتش را تمام کرده است. بااین‌همه، ضرباهنگ مشترک از دست نمی‌رفت.

به این هماهنگی نگاه می‌کردم و به گولد گوش می‌دادم. از میان اجراهای فراوان آثار باخ، من بیش از همه به ضبط‌های او از واریاسیون‌های گلدبرگ بازمی‌گردم؛ شاید به این دلیل که در آن‌ها می‌توان نه‌فقط دو تفسیر متفاوت از یک اثر، بلکه تغییر نگاه یک نوازنده را در طول زندگی‌اش شنید.

گولد نخستین ضبط مشهور خود از این اثر را در سال ۱۹۵۵، در بیست‌ودوسالگی، انجام داد. اجرایی سرشار از انرژی، با ضربه‌های روشن و دقیق و سرعت‌هایی که گاهی خیره‌کننده‌اند. در بسیاری از واریاسیون‌ها، خطوط موسیقی چنان از یکدیگر تفکیک شده‌اند که شنونده می‌تواند هرکدام را با وضوحی کم‌نظیر دنبال کند. من در این اجرا نوعی اطمینان جوانانه می‌شنوم؛ گویی نوازنده می‌خواهد تمام امکانات اثر را پیش چشم ما بگذارد و چیزی از تسلطش بر آن پنهان نماند.

بیست‌وشش سال بعد، گولد دوباره همین مجموعه را ضبط کرد. اجرای سال ۱۹۸۱ در بسیاری از بخش‌ها آرام‌تر و تأملی‌تر است. رابطهٔ میان واریاسیون‌ها اهمیت بیشتری پیدا کرده و سکوت‌های کوتاه و فاصلهٔ میان جمله‌ها گاهی به‌اندازهٔ خود نت‌ها معنادار می‌شوند. در این اجرا احساس می‌کنم گولد کمتر در پی نشان دادن شگفتی‌های قطعه است و بیشتر می‌خواهد نسبت میان آن‌ها را روشن کند. انگار دیگر عجله‌ای برای رسیدن به پایان هیچ جمله‌ای ندارد.

هنوز در حاشیهٔ میدان قدم می‌زدم که صدای دیگری از پشت سر نزدیک شد؛ نخست برخورد چند جفت کفش با زمین و بعد نفس‌هایی کوتاه و منظم. گروهی دونده از کنارم گذشتند. از فاصلهٔ دور، صدای قدم‌هایشان تقریباً یک ضرباهنگ واحد داشت، اما وقتی نزدیک شدند، اختلاف‌های کوچک آشکار شد: قدم‌های یکی کوتاه‌تر و تندتر بود، دیگری با گام‌های بلندتر می‌دوید و صدای نفس‌های کسی از میان جمع به‌روشنی شنیده می‌شد. گروه از کنار ورزشکاران گذشت و دور میدان پیچید. شمارش مربی همچنان ادامه داشت، بی‌آنکه با ضرباهنگ قدم‌های دوندگان نسبتی پیدا کند.

به یاد تمرین‌هایی افتادم که برای آموزش کنترپوان با شاگردانم انجام می‌دادم؛ اینکه ابتدا از آن‌ها می‌خواستم فقط یک خط ملودیک را دنبال کنند، بعد خط دیگری را بشنوند و سرانجام بکوشند حضور هر دو را هم‌زمان دریابند. حالا گوش من، خوگرفته به سال‌ها شنیدن موسیقی چندصدایی، بی‌اختیار همین کار را با صداهای میدان می‌کرد. برای چند لحظه شمارش مربی را دنبال می‌کردم، بعد توجه من به قدم‌های دوندگان می‌رفت و دوباره به پیانوی گولد بازمی‌گشت.

البته آنچه می‌شنیدم کنترپوان به معنای موسیقایی‌اش نبود. میان سوت مربی، آواز پرندگان و قدم‌های دوندگان، آن نظم سنجیده‌ای وجود نداشت که باخ میان خطوط ملودیک برقرار می‌کند. اما کنترپوان در طول سال‌ها به من چیزی بیش از یک شیوهٔ آهنگسازی آموخته بود: اینکه برای شنیدن یک صدا، لازم نیست صداهای دیگر را خاموش کنیم. کافی است بتوانیم توجهمان را میان آن‌ها جابه‌جا کنیم، بی‌آنکه رشتهٔ ارتباطشان را یکسره از دست بدهیم.

به گمانم سال‌ها زندگی با موسیقی، تنها شیوهٔ شنیدن قطعات را تغییر نمی‌دهد؛ به‌تدریج گوش آدم را به جهان اطراف هم حساس‌تر می‌کند. صداهایی که زمانی پراکنده و بی‌ارتباط به نظر می‌رسیدند، حالا می‌توانستند در کنار هم شنیده شوند، بی‌آنکه ضرورتاً از نظمی مشترک پیروی کنند.

دوباره به گولد فکر کردم. شاید تفاوت دو ضبط او نیز در نهایت به نوعی تغییر در شنیدن مربوط باشد. در اجرای ۱۹۵۵، شفافیت خطوط و تحرک موسیقی گاهی چنان توجه را به خود جلب می‌کند که شنونده مجذوب مسیر هر صدا می‌شود. در ضبط ۱۹۸۱، من بیش از پیش به فاصله‌ها و نسبت‌ها گوش می‌دهم؛ به اینکه هر جمله چگونه از جملهٔ پیش از خود برمی‌آید و چه چیزی برای جملهٔ بعد باقی می‌گذارد.

تماشا در یوتیوب

در سال‌های تدریس بارها دیده‌ام که دو نوازنده، با خواندن نت‌هایی یکسان، می‌توانند به نتایجی بسیار متفاوت برسند. تفاوت اجرا فقط در سرعت یا شدت صدا نیست؛ در این است که نوازنده کجا مکث می‌کند، به کدام صدا اهمیت بیشتری می‌دهد، چه نسبتی میان جمله‌ها برقرار می‌کند و چگونه به شنونده فرصت می‌دهد موسیقی را دنبال کند. همین تفاوت‌هاست که نت‌نویسی، با همهٔ دقتش، نمی‌تواند به‌تمامی پیش‌بینی کند. آنچه روی کاغذ ثبت شده، اثر را از نابودی حفظ می‌کند، اما اجرای موسیقی چیزی بیش از بازخوانی نشانه‌های روی کاغذ است.

گولد برای من نمونهٔ روشنی از همین امکان است. دو ضبط او از واریاسیون‌های گلدبرگ، با وجود تفاوت‌های فراوان، به یک اندازه می‌توانند ما را به جهان باخ نزدیک کنند. نمی‌توانم یکی را باخ حقیقی بنامم و دیگری را صرفاً تفسیری دور از اصل. شاید اصلاً چیزی به نام تنها یک باخ حقیقی در تجربهٔ شنیدن وجود نداشته باشد؛ آنچه داریم، اثر مکتوب است و امکان‌های متعددی که هر اجرا از دل آن آشکار می‌کند.

وقتی دوباره به میدان نگاه کردم، گروه ورزشکاران دیگر همان حرکات نخست را انجام نمی‌دادند. مربی شمارش را متوقف کرده بود و چند نفر دست‌هایشان را روی زانو گذاشته بودند تا نفسی تازه کنند. یکی از ورزشکاران هنوز به‌آرامی حرکت قبلی را ادامه می‌داد، گویی شمارش را در ذهن خود نگه داشته بود. در غیاب صدای مربی، صداهایی به گوش می‌رسید که پیش‌تر زیر فرمان‌های بلند او پنهان بودند: گفت‌وگوی کوتاه دو نفر، خش‌خش لباس‌ها هنگام حرکت و صدای برخورد کف دستی با کف دست دیگر. سپس سوتی بلند شد و با نخستین شماره، جمع دوباره به حرکت درآمد.

این وقفهٔ کوتاه توجهم را به چیزی در اجرای گولد برگرداند که همیشه برایم اهمیت داشته است: سکوت، در موسیقی او، صرفاً فاصله‌ای خالی میان صداها نیست. گاه یک مکث کوتاه، وزن جمله‌ای را که پایان یافته تغییر می‌دهد و شنونده را برای آنچه قرار است بیاید آماده می‌کند. البته سکوت موسیقایی با وقفهٔ تصادفی میان صداهای میدان یکی نیست. بااین‌حال، آن صبح بیش از پیش متوجه بودم که چگونه شنیدن یک صدا به آنچه پیش و پس از آن می‌آید وابسته است.

دوندگان بار دیگر از کنار میدان گذشتند. این بار شمارشان کمتر بود. یکی از آن‌ها سرعتش را کم کرده و از گروه جدا شده بود؛ چند قدم راه رفت و سپس آهسته‌تر به دویدن ادامه داد. صدای قدم‌هایش دیگر در میان قدم‌های دیگران گم نمی‌شد. می‌توانستم تغییر ضرباهنگش را تا وقتی که پشت درختان ناپدید شد دنبال کنم.

در همین رفت‌وآمد صداها، گاهی چنان در موسیقی فرومی‌رفتم که حضور میدان را فراموش می‌کردم. یک بار صدای تیز سوت مرا از پیانو جدا کرد و بار دیگر آواز پرنده‌ای نزدیک. نه گولد از نواختن بازایستاده بود و نه زندگی پارک برای شنیده شدن موسیقی خاموش شده بود؛ این توجه من بود که میان آن‌ها جابه‌جا می‌شد.

البته برداشت من از دو اجرای گولد نیز همیشه یکسان نیست. کسی ممکن است اجرای نخست را زنده‌تر و اجرای دوم را بیش از حد حساب‌شده بداند. خود من گاهی شفافیت و تحرک ضبط ۱۹۵۵ را ترجیح می‌دهم و گاهی به آرامش متمرکز ضبط ۱۹۸۱ احتیاج دارم. شاید همین تغییر سلیقهٔ لحظه‌ای، یا دقیق‌تر بگویم تغییر نیاز شنیداری، بخشی از تجربهٔ موسیقی باشد. ما حتی وقتی به یک ضبط ثابت گوش می‌دهیم، هر بار دقیقاً همان چیزها را از آن نمی‌شنویم.

به همان آریایی فکر کردم که در «سکوت بره‌ها» کنار خشونت هانیبال لکتر شنیده بودم. حالا همان موسیقی با بیدار شدن یک شهر همراه شده بود. تفاوت این دو تجربه تنها در آنچه کنار موسیقی شنیده یا دیده می‌شد نبود. من هم در این دو موقعیت یک شنوندهٔ یکسان نبودم.

وقتی از ماندگاری یک اثر هنری حرف می‌زنیم، گاهی چنان سخن می‌گوییم که گویی خود اثر، بی‌نیاز از ما، از قرنی به قرن دیگر سفر می‌کند. اما آثار هنری برای زنده ماندن به کسانی نیاز دارند که دوباره به سراغشان بروند؛ آن‌ها را اجرا کنند، بشنوند، درباره‌شان اختلاف‌نظر داشته باشند و حتی گاهی معنایی در آن‌ها پیدا کنند که پیش از آن وجود نداشته است.

در آثار باخ چیزی هست که این بازگشت را بارها ممکن می‌کند. هر بار می‌توان صدایی را دنبال کرد که پیش‌تر در میان صداهای دیگر پنهان مانده بود، رابطه‌ای را کشف کرد که قبلاً به آن توجه نکرده بودیم، یا قطعه‌ای آشنا را در اجرای نوازنده‌ای دیگر چنان شنید که گویی برای نخستین بار با آن روبه‌رو شده‌ایم.

وقتی پس از سی واریاسیون، آریای آغازین دوباره بازگشت، از میدان فاصله گرفته بودم. روشنی روز بر شاخه‌های بالایی درختان افتاده بود و صدای ورزشکاران دیگر از پشت سر می‌آمد. همان ملودی نخست بود، با همان نت‌ها و همان جمله‌ها؛ اما پس از گذشتن از تمام آن واریاسیون‌ها، دیگر به همان شکل آغاز شنیده نمی‌شد. انگار صداهایی که در طول اثر شنیده بودیم، با آنکه دیگر حضور نداشتند، اثری از خود بر جای گذاشته بودند. آریا بازگشته بود، اما نه به همان سکوت آغازین.

برای لحظه‌ای به این فکر کردم که آیا گولدِ سال ۱۹۸۱ نیز، هنگام نواختن آریای پایانی، چیزی از اجرای بیست‌وشش سال پیش خود را در گوش داشته است؛ همان‌طور که من گاهی هنگام شنیدن یکی از ضبط‌هایش، بی‌اختیار به دیگری فکر می‌کنم.

در راه بازگشت، دوباره از کنار مجسمهٔ خیام گذشتم. نور صبح حالا بر چهره و خطوط پیکره نشسته بود و جزئیاتی که هنگام ورود در تاریکی محو بودند، آشکار شده بودند. موسیقی هنوز به پایان نرسیده بود. چند لحظه ایستادم و به آخرین جمله‌های آریا گوش دادم. با خاموش شدن پیانو، آواز پرنده‌ای از میان شاخه‌ها شنیده شد؛ صدایی که شاید از ابتدا همان‌جا بود و من تازه متوجهش می‌شدم.

به یاد سؤال شاگردم افتادم. سال‌ها از آن گفت‌وگو گذشته و هنوز نمی‌توانم در یک جمله توضیح بدهم چرا باید به آهنگسازی گوش داد که سیصد سال پیش زندگی می‌کرده است. اما حالا کمتر احساس می‌کنم که باید برای اهمیت او دلیل بیاورم.

اگر دوباره همان سؤال را از من بپرسند، شاید به‌جای پاسخ دادن، دو اجرای متفاوت از یک قطعهٔ باخ را بگذارم و بخواهم با دقت گوش کنند. بعد بپرسم چه چیزی در این دو اجرا یکسان مانده و چه چیزی تغییر کرده است.

و شاید پس از آن، سؤال دیگری پیش بیاید: وقتی سال‌ها بعد دوباره به همین موسیقی گوش می‌دهیم، آنچه تغییر کرده فقط اجرای موسیقی است، یا خود ما هم دیگر همان شنوندهٔ سابق نیستیم؟

پروانه اسدی

همهٔ نوشته‌ها

در همین زمینه