ماریا یودینا: نوازندهای که دروغ نگفت
آخرین شماره نشریه دانشجویی نوا به خاطر یک پاراگراف متوقف شد. وقتی زندگی ماریا یودینا (Maria Yudina) را خواندم، فهمیدم خط زدن یک پاراگراف یا نشریه چیزی نیست در برابر خط زدن یک انسان — و او هرگز اجازهی این کار را به کسی نداد.
آخرین شمارهی «نوا»، نشریه دانشجویی که نزدیک به پنجاه سال پیش، در دانشگاه منتشر میکردیم، بهخاطر یک پاراگراف بهطور کلی متوقف شد. آن سالها فکر میکردم بدترین کاری که یک قدرت میتواند با یک نوشته بکند همین است: خط زدنش. سالها بعد، وقتی زندگی یودینا، نوازندهی پیانوی شوروی را خواندم، فهمیدم قدرتهای بزرگتر به چیزی بیش از خط زدن یک پاراگراف یا حذف یک نشریه فکر میکنند؛ آنها میخواهند خود آدم را خط بزنند. و او، که از جوانی تا پیری زیر چشم دستگاهی زندگی کرد که یکبار هم نتوانست به دروغ گفتن وادارش کند، بهترین نمونهای است که میشناسم از کسی که این خط زدن را، تا آخر، نپذیرفت.
کودکی در نِوِل، دستهایی که زود بزرگ شدند
یودینا در ۹ سپتامبر ۱۸۹۹ در نِوِل به دنیا آمد، شهری در حدود پانصد کیلومتری جنوب سنپترزبورگ، نزدیک مرز امروزی روسیه و بلاروس. چهارمین فرزند از پنج فرزند یک پزشک و فیزیولوژیست به نام ونیامین یودین و همسرش رائیسا بود؛ خانوادهای سکولار و از نظر فرهنگی یهودی، که برای تحصیل اهمیت زیادی قائل بود — هر پنج فرزند بعدها به پزشکی، علوم یا فیلمسازی رسیدند. از هفتسالگی پیانو را شروع کرد و در سیزدهسالگی برای تحصیل نزد آنا یسیپووا به سنپترزبورگ فرستاده شد؛ یسیپووا همزمان شاگردهای دیگری هم داشت که بعدها نامآور شدند، از جمله سرگئی پروکوفیف. بعد از مرگ ناگهانی یسیپووا در ۱۹۱۴، یودینا به کلاس ولادیمیر دروزدوف منتقل شد و در کنار آن، نزد فلیکس بلومنفلد — همان کسی که بعدها ولادیمیر هوروویتس را آموزش داد — درسهای تکمیلی گرفت.
این فهرست از معلمها چیزی بیش از یک شجرهنامهی آموزشی نشان میدهد: زنجیرهای از دست به دست شدن یک دانش، از نسلی به نسل بعد، که هیچ انقلاب و هیچ جنگی آن را پاره نکرد. من خودم، وقتی نوازندگی را به شاگردهایم یاد میدهم، گاهی به همین زنجیره فکر میکنم — به اینکه انگشتهای من چیزی از انگشتهای معلم من در خودشان دارند، و انگشتهای شاگردهایم چیزی از من در خود خواهند داشت. یودینا این زنجیره را، در روزگاری که همهچیز دیگر پاره میشد، نگه داشت.
انقلاب روسیه که در ۱۹۱۷ از راه رسید، او را هم به میدان کشاند؛ وقتی اسلحه بین شهروندان پخش میشد، او هم یک تفنگ گرفت — تفنگی که به گفتهی خودش «خودبهخود شلیک کرد». خودش بعدها نوشت: «اما آن چیز لعنتی خودش شلیک کرد! گلوله سقف چهار طبقه را سوراخ کرد، و من خیلی خوششانس بودم که در طبقهی پنجم کسی را زخمی نکردم.» این تنها جاییست که در زندگی او اسلحه به دست میبینیم؛ سلاح واقعی او چیز دیگری بود.
صلیبی که هیچوقت زیر لباس نماند
در ۱۹۱۹، یودینا در کلیسای ارتدوکس روسیه غسل تعمید گرفت؛ پدرش که خود بیخدا بود، بعد از این تغییر دین حتی او را مورد ضربوشتم قرار داد، اما یودینا کوتاه نیامد. از همان زمان، یک صلیب بزرگ همیشه به گردنش بود — حتی روی صحنه، حتی پشت پیانو. در نظامی که دین را دشمن رسمی خود میدانست، این یک انتخاب ساده نبود؛ یک اعلام موضع روزانه بود، تکرارشونده، در برابر هزاران نگاه.
رئیس کنسرواتوار لنینگراد یکبار با یک «هجوم» غافلگیرکننده به کلاس او آمد و از او پرسید آیا به خدا باور دارد؛ یودینا گفت بله، و به حق قانونیاش برای این باور استناد کرد. چند روز بعد، یک روزنامهی دولتی با کاریکاتوری تحقیرآمیز، زیرنویس «واعظِ کنسرواتوار»، او را به باد انتقاد گرفت. در ۱۹۳۰ از کار کنسرواتوار اخراج شد — بهخاطر همان باور — و مدتی بیکار و حتی بیخانمان ماند. در میانهی دههی سی، وقتی پیانیست دیگری به نام هاینریش نویهاوس (Heinrich Neuhaus) برایش ضامن شد، در کنسرواتوار مسکو استخدام شد و تا ۱۹۵۱ همانجا تدریس کرد. از ۱۹۴۴ هم در انستیتوی گنسین کلاسهای آواز و همنوازی برگزار میکرد، تا اینکه در ۱۹۶۰، باز بهخاطر دینش و اینبار همچنین بهخاطر دفاعش از موسیقی مدرن، دوباره اخراج شد.
همین دفاع از «موسیقی مدرن» نکتهی مهمیست که نباید از آن گذشت: او کنار باخ و بتهوون، آهنگسازهایی مثل استراوینسکی، هیندمیت و بارتوک را هم در برنامههایش میگذاشت — ترکیبی که برای یک نوازندهی ویرتوئوز شوروی در آن نسل، غیرمعمول و جسورانه بود. در نظامی که سلیقهی هنری هم مثل هر چیز دیگری باید رسمی و تأییدشده میبود، انتخاب برنامهی کنسرت، خودش یک جور حرف زدن بود.
افسانهی موتسارت و استالین
هر زندگینامهای از یودینا، دیر یا زود به یک داستان میرسد که من هم باید صادقانه با همان تردیدی که در منابع آمده نقلش کنم. به روایتی، استالین یک شب حدود سالهای ۱۹۴۴ تا ۱۹۴۸، در حالی که از رادیو زنده پخش کنسرتو شمارهی ۲۳ پیانوی موتسارت با نوازندگی یودینا و رهبری ارکستر آلکساندر گاوک را میشنید، یک نسخه از ضبط آن را خواست؛ مقامها شبانه ضبط را روی یک صفحهی گرامافون تکی آماده کردند و صبح به دستش رساندند. گفته میشود استالین بیستهزار روبل هم برایش فرستاد، و یودینا در پاسخ نوشت که پول را به کلیسا داده تا «گناهان او» بخشیده شود.
اما اینجا باید توقف کنم: کتاب الیزابت ویلسون (Elizabeth Wilson) دربارهی یودینا — «بازی با آتش» (Playing with Fire)، منتشرشده در انتشارات دانشگاه ییل — میگوید این داستان ظاهراً ساختهی خود دیمیتری شوستاکوویچ (Dmitri Shostakovich) بوده و هیچ سند مستندی برای اثباتش وجود ندارد. منبع دیگری هم آن را «رازی حلنشده» میخواند. حتی سال دقیق این ماجرا هم در روایتهای مختلف یکسان نیست. من این را نه برای رد کردن داستان میآورم، نه برای تأییدش — که فیلم «مرگ استالین» (The Death of Stalin) هم در ۲۰۱۷ همین افسانه را به تصویر کشید — بلکه برای اینکه نشان بدهم حتی وقتی زندگی یک آدم آنقدر واقعی و پرمستند است، باز یک افسانه دور او شکل میگیرد؛ انگار واقعیتِ یودینا بهتنهایی برای روایت کافی نبوده و تاریخ، برای او، به یک داستان نمادین هم نیاز داشته.
وقتی بلندی صدا معنای دیگری داشت
در جنگ جهانی دوم، یودینا در رادیوی سراسری شوروی برای سربازها و کارگرهای کارخانه مینواخت، و در محاصرهی لنینگراد هم برای بیماران بیمارستان و رزمندههای خط مقدم. دو تکتیرانداز به نامهای آنتونوف و ترنتیف نامهای برایش نوشتند: «فانتزی بتهوون را با نوازندگی شما شنیدیم. قویتر شدیم. متشکریم. به خودمان اجازه میدهیم اطمینان بدهیم که از فرهنگ شوروی، از جمله از شما، دفاع خواهیم کرد.» یودینا خودش هم دربارهی همان دوران گفته بود: «موزها در لنینگراد ساکت نیستند.»
روزی یکنفر از او پرسیده بود چرا در آن سالها، گاهی شدت اجراهایش بیش از حدِ معمول بلند میشد — منظورم فورتیسیمو است، همان علامت سادهٔ موسیقی که هر شاگرد پیانو از روز اول یادش میگیرد: با دو حرف f نشان داده میشود، یعنی بسیار بلند و قدرتمند، در نقطهی مقابل پیانیسیموی آرام. یودینا جواب داده بود: «ما الان در جنگ هستیم!» هر وقت به شاگردهای خودم فورتیسیمو یاد میدهم، به یاد میآورم؛ چون نشان میدهد یک علامت دینامیک ساده روی پارتیتور، هیچوقت فقط یک عدد دسیبل نیست — هر بار معنای خودش را از زندگیِ کسی که آن را مینوازد میگیرد.
شعری که هزینهاش پنج سال سکوت بود
یودینا در حلقهی روشنفکرهایی زندگی میکرد که هرکدام به شکل خودشان، زیر همان فشار نفس میکشیدند. از هجدهسالگی به حلقهی فیلسوف و زبانشناس میخائیل باختین (Mikhail Bakhtin) پیوست؛ نزد متکلم و دانشمند پاول فلورنسکی (Pavel Florensky) دین آموخت — فلورنسکی در ۱۹۳۷ اعدام شد. بوریس پاسترناک (Boris Pasternak)، نویسندهای که یودینا را یکی از دقیقترین خوانندگان آثار خودش میدانست، دوست نزدیک دیگرش بود.
در اوایل دههی ۱۹۶۰، در یکی از رسیتالهایش در فیلارمونیک لنینگراد، یودینا بهجای بیس، شعر سانسورشدهی پاسترناک را روی صحنه خواند. نتیجهاش پنج سال ممنوعیت از اجرا در سالنهای کنسرت شوروی بود؛ از همان کنسرت دیگر هیچوقت در فیلارمونیک لنینگراد ننواخت. در همان سالها، به زندانها و اردوگاهها هم سر میزد تا با هنرمندان، نویسندهها و روحانیانِ بازداشتشده پیغام مبادله کند — بدون اینکه خودش هرگز بازداشت شود، چون، بهقول یکی از منابع، او را بیشتر یک خیّر عجیب و بیخطر میدانستند: زنی مجرد، بیپول، که حتی پیانوی خودش را هم نداشت.
شوستاکوویچ دربارهاش گفته بود: «متهمش کردم که مثل یک یورودیوی [دیوانهی مقدس] رفتار میکند... اما این را هم باید بگویم — او هیچوقت دروغ نگفت.» سویاتسلاو ریشتر (Sviatoslav Richter)، پیانیست دیگری از همان نسل، او را اینطور توصیف کرده بود: «او بینهایت بااستعداد بود و حامی سرسخت موسیقیِ روزگار خودش؛ استراوینسکی را که عاشقش بود، هیندمیت، کرنک و بارتوک را مینواخت، در زمانی که این آهنگسازها در شوروی نهفقط ناشناخته، که عملاً ممنوع بودند.»
زندگی بدون یک پیانو
شاید عجیبترین واقعیت زندگی یودینا همین باشد: این زن، در تمام عمرش، صاحب یک پیانو نشد. هیچ مبلمانی هم از خودش نداشت و همیشه بدهکار بود. در سالهای پایانی، وقتی دیگر نمیتوانست تور برود، در کتابخانهها، قبرستانها و حتی یک ادارهی پست دنبال کار میگشت. در یکی از همین مصاحبههای استخدامی گفته بود: «همه اینجا مرا میخواهند، اما بخش کارگزینی نمیتواند یک بازنشسته را استخدام کند. به وزیر نامه مینویسم.»
او در ۱۹ نوامبر ۱۹۷۰ در مسکو از دنیا رفت. خبر مرگ و مراسمش را روی یک تکه کاغذ، با دستخط، به یک پوستر در سالن کنسرواتوار مسکو سنجاق کردند؛ اجازهی برگزاری مراسم در خودِ کنسرواتوار را هم فقط با وساطت شوستاکوویچ گرفتند. ریشتر و چند پیانیست دیگر بالای تابوتش نواختند. چند روز بعد، یک پیانوی قدیمی، باقیمانده در آپارتمانش، بهخاطر کرایهی پرداختنشده، با جرثقیل بیرون کشیده شد — پیانوی خودش را سالها پیش از آن فروخته بود تا به دوستانی که نیاز داشتند کمک کند.
او خودش، شاید بهترین توصیف از زندگیاش را در یک جمله گذاشته بود: «من فقط یک راه به خدا میشناسم: از راه هنر. نمیگویم راه من راه همه است؛ میدانم راههای دیگری هم هست. اما برای من، فقط همین یکی در دسترس است.»
آنچه از یک پاراگراف خطخورده باقی میماند
برمیگردم به آن پاراگراف خطخوردهی نوا، به حذفش، در مقیاس آنچه بر سر یودینا آمد — اخراجهای پیاپی، تکفیرهای روزنامهای، پنج سال سکوت اجباری — چیزی نبود. اما همان کافی بود تا بعد از چهل سال هنوز به یادش باشیم؛ و یودینا هم، پنجاه سال بعد از مرگش، هنوز کسی است که زندگینامهاش نوشته میشود و در یک جستار برای یک مجلهی فارسیزبان خوانده میشود. این، به گمانم، تنها انتقامیست که یک هنرمند از قدرتی که میخواهد او را خط بزند میگیرد: ماندن، درست همانطور که بود. نه با فریاد، نه با شعار — که یودینا هیچوقت صدایش را بلند نکرد تا باور کسی را عوض کند — بلکه فقط با امتناع آرام و مداوم از دروغ گفتن. شاید سؤال واقعی این نیست که چرا استالین نتوانست او را ساکت کند؛ سؤال این است که ما، هر کدام با سازِ خودمان، تا کجا حاضریم همین امتناع ساده را ادامه بدهیم.